Elfin

Imbolc

De Imbolcsabbat op 2 februari is het feest van de bevruchting van de aarde in het nieuwe zonnejaar. De naam Imbolc (Imbolg of Oimelc) komt voor het eerst voor in het vroeg middeleeuws Ierse verhaal Tochmarc Emire, de bekoring van Emer door de held Cu Chulainn, dat in de tiende of elfde eeuw werd geschreven. De hoofdfiguur Emer vernoemt er Imbolc als het begin van de lente, "wanneer de eerste ooien gemolken worden." In de Sanas Chormaic, een vroeg tiende eeuwse woordenlijst, wordt de naam Imbolc verklaard als schapenmelk. Het laatste deel van het woord verwijst taalkundig ongetwijfeld naar melken, dat mogelijk gebaseerd is op een oudere Indo-Europese woordstam die zuivering betekent. De rituele zuivering was wellicht ook de bedoeling van het Imbolc-feest. Imbolc is immers de periode waarin afscheid wordt genomen van het oude jaar en de voorbereidselen getroffen worden voor de arbeid in het nieuwe jaar. Ook in het klassieke Rome was de Februarius mensis de maand van de rituele zuivering. Het Latijnse woord februa betekent overigens zuivering. In heel wat streken in Europa wordt er nu nog steeds grote schoonmaak gehouden in februari. In Rome startte de zuiveringsmaand met de Lupercalia. De Luperci, priesters van Pan, renden dan naakt door de straten en sloegen iedereen die ze ontmoetten, maar vooral de vrouwen, met de roede. Het slaan met de roede zou de vruchtbaarheid bevorderen. Ook in onze streken was het slaan met de berkenroede een gebruik bij boerenknechten of bij ouders om respectievelijk de meiden en de kinderen vruchtbaarheid toe te wensen.

Vruchtbaarheid was iets wat elke boer zich kon wensen bij de aanvang van het nieuwe zaaiseizoen. Om zich van die vruchtbaarheid te verzekeren, vroeg hij de bescherming van de Godin. Een beeld van de Godin werd op een ossenkar rond de akkers gedragen om de gewassen weldadig te laten groeien. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus vermeldde in zijn Germania zo'n ommegang met het beeld van de moedergodin Nerthus. Nerthus wordt gelijkgesteld met de godin Hertha of Aertha, waarvan ons woord aarde is afgeleid. Zij is dus de moedergodin bij uitstek. De christenen zouden later beelden van Maria rond de velden dragen.

Waar de Germanen Nerthus vereerden als moedergodin, richtten de Ierse Kelten zich tot Brigid. Zij staat ook nu nog centraal in de Imbolc-sabbat in verschillende heksentradities.

De Ierse Brigid, Bridget, Brid, Bride, Brig, of Brigante, Brigandu en in onze streken Brigitta of Brigida, was wellicht in oorsprong een vuurgodin, zoals de oorsprong van haar naam Breo-saigit (vuurpijl) doet vermoeden. Zij is het typevoorbeeld van de drievoudige godinnen die overal ter wereld voorkomen. In de legende is zij de godin-muze van priesters en dichters, de godin van soldaten en smeden en de godin van vroedvrouwen en kruidenvrouwen. Zij bewaakte de drie vuren van inspiratie, smeedkunst en heling. Haar helende kwaliteiten komen ook tot uiting in de Brigittabronnen die op de Britse eilanden en delen van continentaal Europa verspreid liggen. Zieken die van het bronwater dronken, konden volgens de legenden op miraculeuze wijze genezen. De Brigidcultus kwam voornamelijk voor in Ierland en een aantal Britse eilanden, meestal plaatsen die veel door Ieren werden bezocht.

Brigitta is wellicht het allerbeste voorbeeld van de overleving van een heidense godin in het christendom. Over haar heiligverklaring bestaan verschillende legenden. Een verhaal dat het goed deed bij het boerenvolk vertelt dat ze de vroedvrouw van Maria was. Zij was volgens apocriefe geschriften de waardin van de herberg van Betlehem. Toen er grote voedselschaarste was, verbood de waard haar om de gasten eten of drinken te geven terwijl hij weg was. Brigitta negeerde het verbod van de waard en gaf brood en water aan twee hongerige reizigers, een man en een vrouw. Nadat de reizigers weer verdwenen waren, merkte ze dat het brood en het water intact waren, alhoewel de reizigers flink gegeten en gedronken hadden. Toen ze hen achterna ging, trof ze hen aan in een stal, waar ze de vrouw nog net kon bijstaan bij de bevalling. Het ging hier vanzelfsprekend over Jozef en Maria. Daarom wordt Brigitta in oude Schotse teksten ook ban-chuideachaidh Moire genoemd, de vroedvrouw van Maria of Muime Chriosda, de voedster van Christus.

De meer 'officiële' kerkelijke versie luidde dat ze de dochter was van een Ierse druïde die de komst van het christendom voorspelde en zich daarna liet bekeren door St.-Patrick. Brigitta werd een non en klom op tot de functie van abdis van het klooster van Kildare in Ierland.

Brigitta werd oorspronkelijk vereerd in de heidense brontempel van Kildare. Mogelijk was de bron zelfs eerder gewijd aan Kele of Cailleach, waar het Nederlandse kalle en kol (toverkol) van afgeleid is.

In de Brigittatempel van Kildare werd een eeuwig vuur brandend gehouden door negentien maagdelijke priesteressen. Het getal negentien verwijst naar de cycli van zon en maan ten overstaan van de aarde. Elke 18,67 jaar bevinden beiden zich opnieuw op dezelfde plaats in relatie tot elkaar.

Toen het christendom Ierland overspoelde, werd de tempel van Kildare een klooster en de priesteressen werden onder zachte dwang aangemaand nonnen te worden. Het heilige vuur van Kildare werd nog tot de twaalfde eeuw door de nonnen verzorgd, tot het gebruik door de kerk verboden werd omwille van haar heidense karakter. In de jaren '60 besloot het Vaticaan dat er onvoldoende bewijzen waren voor de heiligheid en zelfs voor de historische gronden van haar bestaan. Brigitta werd ontheiligd.

Nochtans leeft Brigitta door in de harten van vele christenen. In onze streken zijn er tot op vandaag verschillende Brigittakapellen die nog druk bezocht worden en waar de heidense gebruiken -- weliswaar overgoten met een christelijke saus -- doorleven. In het Limburgse dorpje Noorbeek (Nederland) is er een Brigidabron, die bezocht wordt om oogkwalen en veeziekten te bestrijden. Merkwaardig aan de bron is de met een bol bekroonde stenen pijler, die verwijst naar de staf van Dionysos. De staf, die duidelijk een fallische symboliek had, was voozien van een pijnappel. Diezelfde fallische staf wordt nu nog in heksenrituelen gebruikt.

In de kerk van Noorbeek staat ook een Sint-Brigidabeeld met haar heilige dier, de koe, in oorsprong de Keltische hemelkoe Glas Goibhenn. In het Belgische Sutendael is er een Brigittakapel, waar de Godin-heilige eveneens afgebeeld staat met een koe. Nu nog wordt er jaarlijks tarwe gezegend door de pastoor. Wie de Brigittatarwe door het voer van de dieren mengt, kan rekenen op een gezonde veestapel. Ook de ringen van de koeien worden er nog jaarlijks gewijd. Boeren brengen ook hazelaartwijgen naar de kapel. Ze slaan de koeien met de twijgen die het beeld van St-Brigita hebben aangeraakt, om hen vruchtbaarheid te schenken. Deze handeling verwijst dan weer naar de hoger genoemde Lupercalia.

Een oud Imbolcgebruik dat zelfs tot voor kort in Vlaanderen doorleefde was het maken van de Brigittapoppen. De stropoppen werden op de avond van Imbolc in huis gebracht. In Schotland riep de vrouw die de pop binnenbracht:

"Thigeadh Bride steach, is e beatha Bride, Laat Bride binnenkomen, Bride is welkom!"

De vrouwen in de woning antwoorden:

"Tha leaba Bride deiseal, Het bed van Bride is klaargemaakt..."

De pop werd in een bedje gelegd, samen met een staf van berk, brem of wilg. De staf werd in de haard gelegd en de volgende ochtend controleerden de vrouwen of Brigitta haar sporen had nagelaten in de asse, de zogenaamde lorg Bride, de voetsporen van Brigitta. Als dat het geval was, stond het gezin een voorspoedig jaar te wachten. Het maken van het Bed van Brigitta, is nu nog een vast onderdeel van de heksensabbat.

Het Imbolc-feest van 2 fabruari valt precies op dezelfde dag dan het Christelijke Maria-Lichtmis. Verschillende auteurs beweerden tot voor kort dat het Christelijke feest een aanpassing was van de oude heidense Imbolcrituelen. De Britse historicus Ronald Hutton toonde echter aan dat de twee feesten eigenlijk geen enkel verband met elkaar houden en slechts toevallig op dezelfde datum vallen. Maria-Lichtmis is eveneens een zuiveringsfeest. Volgens de Hebreeuwse wet moest Maria immers, veertig dagen na de geboorte, zichzelf zuiveren in de tempel. Maria-Lichtmis herdenkt deze rituele zuivering én de erkenning van Jezus als de Messias door Simon en Anna. Omdat de geboorte van Christus was vastgelegd op 25 december moest de Zuivering, die vastgelegd was door de Hebreeuwse wet, wel op 2 februari gebeuren.

De sabbat van Imbolc zoals die nu in de wicca wordt gevierd heeft dus drie voorlopers: de Romeinse zuiveringsfeesten van februari, het Christelijke Maria-Lichtmis en het Iers-paganistische feest van Bridgit.

Hieronder beschrijf ik de Imbolcsabbat zoals die gebruikt wordt in de Elfincoven in Antwerpen. Het ritueel is gedeeltelijk gebaseerd op het Alexandrijnse Boek der Schaduwen, maar heeft ook invloeden uit de traditie van de Britse heks Robert Cochrane en de Londense coven van Vivianne Crowley.

Bij aanvang van het ritueel staan de deelnemers buiten de Cirkel. Een na een springen ze over de bezem de Cirkel binnen. In het midden van de Cirkel brandt een vuur in een ketel. Vier priesters/priesteresen nemen plaats rond de ketel voor de antifonale chant. Elk van de vier priesters of priesteressen debiteert de strofe die bij één van de vier windrichtingen hoort:

In de vier kwartieren worden de kaarsen aangestoken, de hogepriesteres trekt de Cirkel en de hogepriester verwelkomt de Wachters van de Windrichtingen. Na de traditionele opening zal de hogepriesteres het vuur in de centrale ketel doven. Daarmee laat zij symbolisch het oude jaar uitdoven, zodat straks de vonk van het nieuwe jaar kan aangewakkerd worden. De hogepriesteres zegt:

En de hogepriester antwoordt:

De hogepriesterses vraagt de mannen de Cirkel te verlaten. Samen met de vrouwen maakt zij het Bed van Brigitta. Een stropop wordt in het bed gelegd en er rond worden negentien kaarsjes aangestoken. Als het bed klaar is, worden de mannen weer in de Cirkel toegelaten. De hogepriester roept nu Brigitta op:

De hogepriesteres, die nu de Godin Brigitta vertegenwoordigt, antwoordt:

Zij legt de Brigittastropop in het bed terwijl de vrouwen haar welkom heten:

Alle aanwezigen in de Cirkel worden gezalfd door de hogepriesteres:

Brigitta's tegenpool wordt nu opgeroepen door de hogepriesteres.

De hogepriester legt nu de fallische staf -- een staf met een pijnappel aan het uiteinde -- naast de stropop in het bed van Brigitta. De hogepriesteres neemt nu van het altaar een kelk die gevuld is met een mengeling van melk, honing en alsem. Ze zegt tegen de covenleden:

Iedereen drinkt van de zoet-bittere melk en de hogepriesteres vervolgt dan:

De hogepriesteres steekt nu het vuur van het nieuwe jaar aan in de ketel.

Het centrale deel van de sabbat is nu achter de rug en de cake- en wijnceremonie wordt gehouden. Daarna wordt afscheid genomen van de God:

En van de Godin:

Er wordt afscheid genomen van de vier windrichtingen en de Cirkel wordt verbroken.

Alle teksten uit ABRACADABRA - lexicon van de moderne hekserij: © Jan de Zutter

• < Vorige
• Volgende >