berk
De berk is een van de meest winterharde bomen in het noordelijke halfrond. Hij staat daarom symbool voor levenskracht, voor reiniging en herstel na de hardste winters. Men dronk dan ook het sap van de berk als voorjaarsreiniging. In Vlaanderen is hij ook een symbool van vruchtbaarheid. De berkenroede, die ook door zwarte piet gebruikt wordt, is geen instrument om te straffen, maar om de kinderen vruchtbaarheid toe te wensen. De oude levensroede is een verse berkentak met bladeren eraan. Deze levensroede werd verchristelijkt tot het palmtakje dat met Palmzondag werd gewijd en meegegeven.
Sinterklaas is de verchristelijkte versie van Wodan, die op zijn achtvoetige schimmel Sleipnir door de lucht reed. Wodan werd later Kunne Klaas en nog later Sinterklaas. Het vruchtbaarheidsaspect van Sinterklaas zit in zijn bijnaam Hijlikmaker, wat verbasterd werd tot heiligmaker, terwijl hijlik eigenlijk huwelijk is. De roede is het vruchtbaarheidssymbool dat aan trouwlustigen werd gegeven.
De boeren wilden hun koeien ook wel eens met berkentwijgen op de billen slaan als ze voor het eerst naar de wei gingen om hen levenskracht te geven. De twijgen werden uiteindelijk geplant op de akker.
De berkenroede kon vervangen worden door vogelkers en in sommige streken door de vlier. Met Imbolc sloegen boerenmeiden en -knechten elkaar soms met een roede uit bed. Ook kinderen werden met de roede uit bed geslagen op onnozele-kinderendag (27 december) of op Sint-Stefansdag (28 december) om hen een jaar vol goede gezondheid te wensen. Het gezegde, Wie zijn kinderen liefheeft, spaart de roede niet, wil dan ook niet zeggen dat men de kinderen regelmatig moet tuchtigen, maar dat men ze vruchtbaarheid moet toewensen.
In Vlaanderen en Nederland is de meiboom ook dikwijls een berk, waarrond gedanst werd.
Soms wordt de boom in verband gebracht met de God van de donder, en is het een vuurboom. Maar over het algemeen wordt de berk in onze streken beschouwd als een godinnenboom. De berk wordt in verband gebracht met de Noorse godin Byarka en de Germaanse Godin Brechta. Daarom werden er later in Vlaanderen ook OLV-kapelletjes aan gehangen. Een Christusbeeld werd meestal aan een eik bevestigd. Vrouwen die een man wilden verwensen, gingen dan ook naar zo'n kapelletjesberk om er een nagel in te slaan tijdens de verwensing. Houtbewerkers wisten ook dat ze beter geen kapelletjesboom opkochten omdat die vol met nagels zat.
De berk is overigens gevoelig aan de aantasting van de knoppen door een schimmel, waardoor er een wirwar van kleine twijgjes op één punt ontspruiten. Deze takkenbossen worden heksenbezems genoemd.
Alle teksten uit ABRACADABRA - lexicon van de moderne hekserij: © Jan de Zutter